علم جدید

طبیعت -یعنی طبیعت جسمانی و روانی آدمی و چیزها- را از زاویه های بسیار می توان بررسی کرد. از این رو هریک از ابعاد متناظر با دیدگاهی خاص، هم به لحاظ منطقی و هم به لحاظ عملی بی پایان است. مثلا شیمی تجربی جدید میتواند بی نهایت گسترش یابد، بی آنکه اکتشافات آن حتی یکبار از بعد هستی شناسی خاصی که از دل قضایای آن برآمده است، منحرف شود. از طرف دیگر، یک علم سنتی، مانند کیمیا، میتواند (با همان منطق) همان داده های طبیعی را از دیدگاهی کاملا متفاوت -اما همانقدر بی پایان- مدنظر قرار دهد و بدان بپردازد. نمونه ای از آن، طب سنتی چینی ها، هندی ها و یا تبتی ها است که روش آنها هیچ ارتباطی با تصورات جدید درباره طبیعت ندارد، اما به این سبب، اثر بخشی شان کمتر نیست.
علم جدید خطاهای بچه گانه ای که در حاشیه جهان شناسی سنتی وجود دارد -اما پیامدهای جدی ندارد- را با چشمانی تیزبین نگاه میکند. اما آنچه را نخواهد دید (چیزی که در نظر یک هنر روحانی چون کیمیا مهم است) تجاوز خویش به تعادل انسان و طبیعت -و عواقب غیر قابل پیش بینی آن- است و بگذریم از ادعای توجیه ناپذیر جامعیت و انکار دامنه دار و در واقع کم و بیش مطلق مسائل فوق حسی و غیر جسمانی که مشخصه علوم جدید است.

بخشی از کتاب زیبا و خواندنی کیمیا: علم جهان، علم جان، صص231-232، اثر تیتوس بورکهارت (عزالدین ابراهیم)